Schimmels en schimmelziekten

Schimmels zijn veelvormige micro-organismen met een grote biologische en medische betekenis – ze vervullen belangrijke functies, maar kunnen ook ernstige ziekten veroorzaken.

Schimmels
Schimmels (Fungi, Mycophyta) zijn eukaryote micro-organismen met een stijve celwand en een klassieke celkern. Ze zijn onbeweeglijk, bevatten geen fotosynthetische pigmenten en voeden zich heterotroof met organische stoffen.

Van de meer dan 100.000 bekende schimmelsoorten zijn er slechts ongeveer 300 als ziekteverwekkers bij mensen geïdentificeerd, en minder dan een dozijn daarvan veroorzaakt meer dan 90% van alle schimmelinfecties – meestal bij mensen met een verzwakt immuunsysteem.

Basisvormen van schimmels

Er worden twee hoofdvormen onderscheiden:

• Hyfe: buisvormige, vertakte structuur (2–10 µm); basiselement van filamenteuze schimmels.
• Mycelium: netwerk van hyfen.
• Schimmelthallus: geheel van het mycelium; ook wel schimmelkolonie genoemd.
• Gist: ronde of ovale cellen (Ø 3–10 µm); basisvorm van eencellige schimmels.

Voortplanting en stofwisseling
Schimmels vormen speciale voortplantingsorganen, zogenaamde voortplantingsorganen of vruchtlichamen. Er zijn zowel seksuele als aseksuele vruchtlichamen.

Omdat schimmels afhankelijk zijn van organische koolstofbronnen, spelen hun stofwisselingsprocessen een belangrijke rol in de industrie en het milieu. Ze worden bijvoorbeeld op positieve wijze gebruikt bij de productie van kaas, bier, brood of antibiotica. Aan de andere kant kunnen schimmels ook schade aan voedsel, hout, textiel of planten veroorzaken.

Schimmelziekten
Schimmelziekten bij mensen omvatten voornamelijk schimmelallergieën, schimmelvergiftigingen (mycotoxicosen) en schimmelinfecties (mycosen).

Schimmelallergieën
Schimmelsporen in de lucht kunnen allergenen bevatten die bij gevoelige personen overreacties veroorzaken, zoals allergische verkoudheid, bronchiale astma of longontsteking. Veel van deze aandoeningen zijn beroepsgerelateerd, bijvoorbeeld bij de zogenaamde ‘boerenlong’.

Schimmeltoxicose
Sommige schimmels, zoals Aspergillus-soorten, produceren mycotoxinen (bijv. aflatoxines), die via beschimmeld voedsel worden opgenomen. Aflatoxines worden mogelijk in verband gebracht met bepaalde leverkankers.

Mycosen
Mycosen zijn schimmelinfecties en worden onderverdeeld in de volgende categorieën:

• Primaire mycosen: sporen komen via ingeademd stof in de longen terecht en veroorzaken primaire longmycosen – zeldzaam en niet wijdverspreid in Midden-Europa.
• Opportunistische mycosen: komen voor bij mensen met een verzwakt immuunsysteem en tasten de huid, slijmvliezen of inwendige organen aan. Ze worden veroorzaakt door gisten en schimmels.
• Subcutane mycosen: schimmels uit de bodem dringen via huidletsels het bindweefsel binnen. Komt vooral voor in tropische en subtropische gebieden.
• Cutane mycosen: tasten de huid, haren of nagels aan.